Ekspertët britanikë i reagojnë Gjykatës Speciale: Raporti ngre shqetësime për lirimin nga paraburgimi

Komiteti për të Drejtat e Njeriut i Odës së Avokatëve të Anglisë dhe Uellsit (BHRC) publikon një raport të iniciuar me kërkesë të Institucionit të Avokatit të Popullit të Kosovës, i cili ofron një vlerësim paraprak të pavarur të Dhomave të Specializuara të Kosovës (DhSK), i ndërmarrë për të vlerësuar shkallën në të cilën kjo gjykatë përputhet me standardet e zbatueshme të të drejtave të njeriut. I realizuar me një theks të qëllimshëm mbi pavarësinë – pa input nga institucioni kërkues – shqyrtimi përdor një metodologji doktrinare dhe të bazuar në analizë dokumentare, të mbështetur në burime primare juridike, jurisprudencë dhe angazhim të informuar me praktikues të fushës.

Ndonëse paraqitet shprehimisht si një ushtrim “paraprak”, raporti identifikon një sërë temash themelore që janë qendrore për legjitimitetin e drejtësisë penale ndërkombëtare bashkëkohore, përfshirë të drejtat e të akuzuarve, pavarësinë gjyqësore, drejtësinë provuese dhe barazinë e armëve. Në këtë mënyrë, ai e vendos DhSK-në si brenda rendit kushtetues të Kosovës, ashtu edhe brenda kornizës më të gjerë ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, veçanërisht Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike, të cilat janë të inkorporuara drejtpërdrejt në legjislacionin e Kosovës.

Raporti gjithashtu e kontekstualizon themelimin e DhSK-së brenda trashëgimisë politike dhe historike të kontestuar të konfliktit të Kosovës të viteve 1998–1999 dhe pretendimeve të mëvonshme për krime të kryera nga anëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Ai thekson natyrën sui generis të gjykatës: formalisht një institucion vendor i krijuar sipas ligjit të Kosovës, por i përbërë nga gjyqtarë ndërkombëtarë, i financuar dhe i ndikuar nga aktorë ndërkombëtarë, dhe me seli në Hagë. Ky dizajn hibrid dhe, në disa aspekte, kontradiktor nga brenda, krijon sfida të veçanta, sidomos në lidhje me legjitimitetin, llogaridhënien dhe raportin ndërmjet standardeve ndërkombëtare dhe traditave juridike vendore.

BHRC thekson se fokusi i ngushtë i DhSK-së ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së, përbërja ekskluzivisht ndërkombëtare e trupit gjykues dhe mbështetja në mekanizma të jashtëm financimi dhe emërimi janë bërë burime të vazhdueshme polemikash, duke ngritur pyetje si për perceptimin, ashtu edhe për realitetin e pavarësisë dhe paanshmërisë.

Në këtë sfond, raporti paraqet një grup të strukturuar vëzhgimesh paraprake mbi aspektet kyçe të kornizës juridike dhe praktikës së DhSK-së, përfshirë lirimin e përkohshëm, pavarësinë gjyqësore, pranueshmërinë e provave dhe barazinë e armëve.

Ai konstaton se, ndonëse korniza formale juridike e gjykatës është përgjithësisht solide dhe në shumë aspekte në përputhje me normat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, shqetësime të rëndësishme lindin në funksionimin e saj praktik. Këto përfshijnë pengesa strukturore për lirimin e përkohshëm, mangësi në mekanizmat për kundërshtimin e emërimeve gjyqësore dhe vendimeve administrative, tensione të krijuara nga praktikat provuese (veçanërisht lidhur me materiale të patestuara ose të siguruara nga burime të jashtme), si dhe pabarazi burimore dhe procedurale që ndikojnë mbrojtjen.

Raporti nuk pretendon të arrijë përfundime përfundimtare, por identifikon fusha me rrezik potencial dhe rekomandon shqyrtim të mëtejshëm, duke theksuar se legjitimiteti afatgjatë i DhSK-së do të varet jo vetëm nga respektimi formal i standardeve juridike, por edhe nga aftësia e saj për t’i realizuar vazhdimisht ato standarde në praktikë.

Në dritën e këtyre gjetjeve, raporti paraqet një sërë rekomandimesh të synuara për forcimin e drejtësisë, transparencës dhe legjitimitetit institucional të DhSK-së. Ndër më kryesoret janë propozimet për ndryshimin e kornizës procedurale në mënyrë që të lejohet kundërshtimi kuptimplotë i funksioneve administrative dhe gjyqësore të Presidentit, si dhe vendosja e protokolleve të qarta që rregullojnë komunikimet- siç janë informimet diplomatike – për të garantuar njoftim, zbulim të informacionit dhe, kur është e përshtatshme, pjesëmarrjen e mbrojtjes.

BHRC rekomandon gjithashtu kontroll më rigoroz gjyqësor të materialeve provuese, veçanërisht kur kontestohet origjina ose zinxhiri i ruajtjes së tyre, së bashku me transparencë më të madhe lidhur me marrëdhëniet me shtetet financuese dhe aktorë të tjerë të jashtëm.

Në fund, raporti thekson nevojën për monitorim të vazhdueshëm dhe të pavarur të gjykimeve, duke e konsideruar atë thelbësor për vlerësimin e ndikimit kumulativ të praktikave procedurale — sidomos në raport me barazinë e armëve dhe drejtësinë provuese – dhe për të siguruar që DhSK-ja të përmbushë standardet e larta të drejtësisë të kërkuara si nga korniza kushtetuese e Kosovës, ashtu edhe nga e drejta ndërkombëtare e të drejtave të njeriut