Siria pas Assad-it: Më shumë shpresë, por me sfida të reja të rrezikshme

Një vit më parë, lufta që presidenti sirian Bashar al-Assad dukej se e kishte fituar u kthye përmbys.

Një forcë rebelësh kishte shpërthyer nga Idlibi, një provincë siriane pranë kufirit me Turqinë, dhe po marshonte drejt Damaskut. Ajo udhëhiqej nga një burrë i njohur si Abu Mohammed al-Jolani, dhe grupi i tij, Hayat Tahrir al-Sham (HTS).

Jolani ishte një emër lufte, duke reflektuar rrënjët e familjes së tij në Lartësitë e Golanit, në jug të Sirisë, të aneksuara nga Izraeli pas pushtimit në 1967. Emri i tij i vërtetë është Ahmed al-Sharaa. Një vit më vonë, ai është president i përkohshëm, ndërsa Bashar al-Assad ndodhet i arratisur në Rusi.

Siç shkruan Jeremy Bowen për BBC-në, Siria është ende në rrënoja. Në të gjitha qytetet e fshatrat që ai ka vizituar në 10 ditët e fundit, njerëzit jetojnë në ndërtesa skeletore të shkatërruara nga lufta. Por për të gjitha problemet e reja të Sirisë, vendi ndihet shumë më i lehtë pa peshën shkatërruese dhe mizore të Assad-it.

Sharaa, ish-komandant i grupit HTS dhe me histori të kaluar xhihadiste, ka treguar një qasje më pragmatike, duke u përpjekur të qeverisë për të gjithë sirianët dhe të ruajë stabilitetin në vend. Por duket se e ka më të lehtë të veprojë jashtë vendit, sesa brenda tij. Siç shkruan BBC, ai ka arritur të bindë fuqitë perëndimore dhe Arabinë Saudite se është shansi më i mirë për një të ardhme të qëndrueshme në Siri.

Në maj, Princi i Kurorës i Arabisë Saudite organizoi një takim të shkurtër midis Sharaa-së dhe presidentit amerikan Donald Trump. Më pas, Trump e quajti atë “një djalë të ri, tërheqës dhe të fortë”.

Në vend, sirianët i njohin më mirë dobësitë dhe problemet me të cilat Siria përballet sesa të huajt. Autoriteti i Sharaa-së nuk shtrihet në veriperëndim, ku kurdët kanë kontrollin, ose në pjesë të jugut ku druzët sirianë, një pakicë tjetër fetare, duan një shtet të veçantë me mbështetjen e aleatëve izraelitë.

Në bregdet, alavitët (një sekt i Assadëve) frikësohen nga një përsëritje e masakrave që pësuan në mars.

Një vit më parë, zotëruesit e rinj të Damaskut, si shumica e rebelëve të armatosur në Siri, ishin islamistë sunitë. Sharaa, udhëheqësi i tyre, kishte një histori të gjatë luftimesh për al-Kaedën në Irak, ku ishte burgosur nga amerikanët, dhe më pas ishte komandant i lartë i grupit që u bë Shteti Islamik.

Më vonë, ndërsa ai ndërtonte bazën e tij të pushtetit në Siri, u nda dhe luftoi kundër IS dhe al-Kaedës.

Ata që udhëtuan në Idlib për ta takuar thanë se ai kishte zhvilluar një grup bindjesh më pragmatike, më të përshtatshme për të qeverisur Sirinë, me spektrin e saj të sektave fetare. Sunitët janë në shumicë. Përveç kurdëve dhe druzëve, ka edhe të krishterë, të cilët shpesh e kanë të vështirë të harrojnë të kaluarën xhihadiste të Sharaa-së.

Një figurë që tejkaloi rrënjët e xhihadizmit

Në javën e parë të dhjetorit të vitit të kaluar, ishte e vështirë të besoje se ofensiva e HTS-së po lëvizte kaq shpejt. U deshën tre ditë për të kapur Alepon, qytetin kryesor të veriut të Sirisë.

Krahaso këtë me vitet e vështira 2012-2016, kur ushtria e regjimit dhe milicitë rebele luftuan për kontrollin e qytetit: kjo përfundoi me fitoren e Assad-it pas vendosjes së forcave ajrore dhe artilerisë nga presidenti rus Vladimir Putin për të shtuar fuqinë vendimtare të regjimit.

Editori Jeremy Bowen thotë se kur vizitoi ish-fortifikimet e rebelëve në lindje të Alepos disa javë pas rënies së tyre, zona të mëdha ishin shkatërruar nga bombardimet ruse. Disa rrugë ishin të bllokuara nga rrënoja që arrinin deri tek ballkonet e katit të parë.

Por deri në fund të vitit 2024, në të gjithë vendin, trupat qeveritare u shpërndanë. Si rekrutët e pavullnetshëm, ashtu edhe besnikët e regjimit nuk ishin më të gatshëm të luftonin dhe vdisnin për një regjimi të korruptuar dhe mizor që i shpërblente me varfëri dhe shtypje.

Disa ditë pas ikjes së Assad-it me familjen e tij në Rusi, Bowen intervistoi liderin e ri fitimtar të Sirisë në pallatin presidencial. Ai qëndronte lart mbi një shkëmb që shihte mbi Damask, i projektuar si një kujtesë e përhershme për qytetarët e qytetit për fuqinë gjithëpërfshirëse të Assadëve. Deri atëherë, Jolani e kishte hequr emrin e tij, së bashku me uniformën e luftës.

Sharaa u ul në hollin e ftohtë të pallatit pa ngrohje, i veshur me xhaketë, pantallona të shtypura dhe këpucë të zeza të shndritshme. Ai tha se vendi ishte i lodhur nga lufta dhe nuk përbënte kërcënim për fqinjët ose Perëndimin, duke insistuar se do të qeverisnin për të gjithë sirianët. Ishte një mesazh që shumë sirianë dhe qeveri të huaja dëshironin të dëgjonin.

Por Izraeli e hodhi poshtë. Dhe radikalët xhihadistë e quajtën Sharaa-në tradhtar, se kishte shitur fenë dhe historinë e tij.

Sharaa e mori pushtetin mes pasigurive të mëdha për atë që mund të bënte, dhe atë që mund t’i bëhej nga armiqtë e tij. Mes tyre ishte frika se ekstremistët xhihadistë të Shtetit Islamik, ende të pranishëm, mund të përpiqeshin ta vrisnin ose të shkaktonin kaos me sulme masive në Damask.

Shteti Islamik i dobësuar në Siri

Sharaa ka pasur marrëdhënie të suksesshme me Perëndimin. Brenda dy javësh nga marrja e pushtetit, ai priti një delegacion diplomatësh të lartë amerikanë. Amerikanët menjëherë hoqën shpërblimin prej 10 milionë dollarësh që kishin vendosur për arrestimin e tij.

Që atëherë, sanksionet kundër Sirisë së Assad-it janë reduktuar gradualisht. Akti më i ashpër, Caesar Act, është pezulluar dhe mund të hiqet nga Kongresi amerikan në vitin e ri.

Një moment i rëndësishëm erdhi në nëntor kur Sharaa u bë presidenti i parë sirian që vizitoi Shtëpinë e Bardhë. Trump e mirëpriti në Zyrën Ovale në mënyrë relaksuese, duke i dhuruar parfum të markës së tij për ta marrë në shtëpi për gruan e tij.

Përveç mediave dhe fotove, Arabia Saudite dhe qeveritë perëndimore e shohin Sharaa-në si shansin më të mirë, të vetmin, për të stabilizuar një vend që qëndron në zemër të Lindjes së Mesme.

Nëse Siria do të binte përsëri në luftë civile, do të kishte zero shanse për të ulur trazirat e dhunshme në rajon.

Sharaa është mysliman sunit, grupi fetar më i madh i Sirisë. Qeveria e tij nuk kontrollon gjithë vendin. Gjatë vitit të fundit, ai nuk ka mundur të bindë ose të detyrojë kurdët në veri-lindje dhe druzët në jug të pranojnë autoritetin e Damaskut. Në bregdet, komuniteti alavit është i shqetësuar dhe i trazuar.

Ritmi i ngadaltë i drejtësisë

Pak para përvjetorit të rënies së Assad-it, zyra e të drejtave të njeriut e OKB-së (OHCHR) shprehu shqetësim serioz për ritmin e ngadaltë të drejtësisë. Një zëdhënës tha: “Ndërkohë që autoritetet e përkohshme kanë ndërmarrë hapa inkurajues për të adresuar shkeljet e së kaluarës, këto hapa janë vetëm fillimi i asaj që duhet bërë.”

Disa sirianë kanë marrë drejtësinë në dorë, ndonjëherë së bashku me forcat qeveritare. OHCHR raportoi se qindra persona janë vrarë gjatë vitit të fundit nga “forcat e sigurisë dhe grupet e lidhura, elementë të lidhur me qeverinë e mëparshme, grupe të armatosura lokale dhe individë të armatosur të paidentifikuar”.

Ata shtuan: “Shkeljet dhe abuzimet e tjera të raportuara përfshijnë dhunë seksuale, arrestime arbitrare, shkatërrim shtëpish, dëbime të detyruara dhe kufizime të lirive të shprehjes dhe tubimeve paqësore.”

Komunitetet alavite, druze, kristiane dhe beduine u prekën kryesisht nga dhuna, e ushqyer nga urrejtja në rritje si online, ashtu edhe offline. Një rrezik i madh për vitin 2026 është përsëritja e dhunës sektare të marsit të kaluar në zonat alavite.

Në boshllëkun e sigurisë pas rënies së regjimit Assad, qeveria e re përpiqej të vendoste autoritetin e saj në bregdet me një seri arrestimesh. Hetimi i OHCHR-së gjeti se “ish-luftëtarët e qeverisë iu përgjigjën duke kapur, vrarë dhe plagosur qindra forca të qeverisë së përkohshme”.

Damasku reagoi ashpër dhe humbi kontrollin mbi fraksionet e armatosura që kryenin sulme sistematike ndaj alavitëve. OKB raportoi se rreth 1 mijë e 400 persona, kryesisht civilë, u vranë në masakrat që pasuan, duke përfshirë rreth 100 gra, të moshuar dhe persona me aftësi të kufizuara, si dhe fëmijë.

Qeveria Sharaa bashkëpunoi me hetimin e OKB-së. Disa nga forcat e saj shpëtuan alavitët dhe ka vendosur disa nga krerët e masakrave para gjykatës.

Komisioni i OKB-së për Sirinë konfirmoi se nuk gjeti prova që autoritetet të kishin urdhëruar sulmet. Por shqetësimi për të ardhmen mbetet se qeveria e Damaskut nuk mund të kontrollojë grupet e armatosura sunni që supozohet se janë bashkuar me forcat e saj të sigurisë.

Në korrik, në provincën jugore Suweida, dhuna serioze midis druzëve dhe beduinëve tronditi administratën Sharaa. Kur forcat qeveritare hynë në Suweida për të rikthyer rendin, ato u përfshinë në luftë me milicat druze. Izraeli ndërhyri duke përfshirë sulme ajrore që shkatërruan afërsisht Ministrinë e Mbrojtjes në Damask.

Ishte e nevojshme ndërhyrja e shpejtë amerikane për të detyruar një armëpushim që ndaloi spiralen drejt një dhune edhe më të madhe. Dhjetëra mijëra njerëz u larguan nga shtëpitë e tyre dhe mbeten të zhvendosur.

Pyetja e Izraelit

Ende nuk dihet nëse Sharaa dhe qeveria e tij e përkohshme janë të fortë mjaftueshëm për të përballuar një krizë tjetër të madhe. Izraeli mbetet një prani kërcënuese për sirianët.

Pas rënies së Assad-it, izraelitët kryen një seri sulmesh të mëdha ajrore për të shkatërruar mbetjet e kapacitetit ushtarak të regjimit të vjetër. IDF avancoi nga Lartësitë e pushtuara të Golanit për të marrë kontrollin mbi më shumë territor sirian, që ende mbahet.

Izraeli po shfrytëzonte kaosin në Siri për të dobësuar një vend që e sheh si armiqësor, duke shkatërruar armë që mund të përdoren kundër tij. Përpjekjet amerikane për të ndërmjetësuar një marrëveshje sigurie midis Izraelit dhe Sirisë janë bllokuar në dy muajt e fundit.

Siria kërkon të kthehet te një marrëveshje e negociuar nga Henry Kissinger kur ishte Sekretar i Shtetit në vitin 1974. Netanyahu kërkon që Izraeli të mbetet në tokën që ka marrë dhe ka kërkuar që Siria të demilitarizojë një zonë të madhe në jug të Damaskut.

Në muajin e fundit, Izraeli ka intensifikuar depërtimet tokësore në Siri. Siria Weekly raportoi se numri i tyre ishte më shumë se dyfishuar krahasuar me mesataren mujore të vitit tjetër.