“Drejtësia pa llogaridhënie: Dhomat e Specializuara, Raporti Marty dhe deformimi i drejtësisë ndërkombëtare

RECENSION

Ibish Neziri – “Drejtësia pa llogaridhënie: Dhomat e Specializuara, Raporti Marty dhe deformimi i drejtësisë ndërkombëtare”

Dorëshkrimi “Drejtësia pa llogaridhënie” nuk është një reagim emocional ndaj Gjykatës Speciale, por një kritikë juridike e strukturuar ndaj arkitekturës së saj normative.

Që në hyrje, autori e vendos tezën qendrore pa ekuivoke: problemi nuk është thjesht funksionimi procedural i Dhomave të Specializuara, por shkëputja midis drejtësisë formale dhe drejtësisë reale, dëshmitarë të së cilës tashmë jemi të gjithë.

Kjo temë trajtohet në tërë librin duke argumentuar përmes tri shtyllave kryesore: juridiksionit selektiv, paraburgimit të tejzgjatur dhe mungesës së llogaridhënies institucionale.

1. Paraburgimi si dënim paraprak – argument i ndërtuar mbi standarde evropiane

Një nga pjesët më të forta të librit është analiza e paraburgimit shumëvjeçar në raport me Nenin 5 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Autori nuk mjaftohet me deklarime politike, por e vendos praktikën e Dhomave përballë jurisprudencës së Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, si dhe praktikës së Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dhe Gjykatës Penale Ndërkombëtare.

Teza se paraburgimi në Hagë është shndërruar nga masë e jashtëzakonshme në rregull sistemik mbështetet me elemente konkrete si: zgjatje 5–6 vjeçare pa aktgjykim përfundimtar; refuzim pothuaj rutinë i masave alternative; arsyetime të përsëritura dhe jo të individualizuara; mungesë mekanizmi të jashtëm kontrolli sipas Ligjit Nr. 05/L-053.

Veçanërisht bindës është argumenti se, në mungesë të një mbikëqyrjeje të jashtme efektive, sistemi hyn në një rreth të mbyllur vetëjustifikimi. Autori e lidh këtë me parimin nemo judex in causa sua , duke e konkretizuar me rastin e emërimit të një gjyqtari të brendshëm si Ombudsperson. Kjo trajtohet si simptomë e një arkitekture që përqendron rregullbërjen, gjykimin dhe mbikëqyrjen në të njëjtin sistem.

Argumenti se paraburgimi, edhe në rast pafajësie, prodhon dënim de facto është një nga pikat më të forta morale dhe juridike të dorëshkrimit.

2. Regjimi i paraburgimit dhe lejet humanitare – diskriminim strukturor

Libri nuk mbetet në nivel abstrakt, por kalon në raste konkrete të Nasim Haradinaj, Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Hysni Gucati, Sali Mustafa. Refuzimi i lejimit për pjesëmarrje në varrime dhe vizita humanitare trajtohet si model i konsoliduar dhe jo si vendime të izoluara.

Autori përdor konceptin e diskriminimit strukturor, duke argumentuar se kemi të bëjmë me efekt sistematik, jo me gabime individuale. Ai e vë këtë praktikë përballë standardeve Kushtetuese të Kosovës dhe Konventes Evropiane për të Drejtat e Njeriut, duke theksuar mungesën e kritereve të qarta dhe varësinë absolute nga diskrecioni administrativ.

Këtu analiza është e fuqishme sepse nuk mohon nevojën për masa sigurie, por problematizon proporcionalitetin dhe mungesën e individualizimit.

3. Raporti i Dick Marty-t – nga hipotezë në dogmë politike

Kapitulli mbi Raportin Marty është ndër më polemikët dhe njëkohësisht ndër më të rëndësishmit. Autori e ndan raportin në tri faza:

Argumenti qendror është se akuza për trafikim organesh nuk u shndërrua kurrë në aktakuzë penale, por prodhoi pasoja politike dhe juridike afatgjata. Autori e quan këtë një dështim strukturor të drejtësisë ndërkombëtare, sepse një raport politik u përdor si bazë për masa të jashtëzakonshme juridike pa u provuar kurrë në gjykatë.

Analiza mbi pamundësinë teknike të transplantimeve në Kosovën e viteve 1998–1999 është e detajuar dhe e fokusuar në elemente mjekësore konkrete (infrastrukturë, energji, sallë operative, kohë biologjike e ruajtjes së organeve). Kjo pjesë është ndër më argumentueset, sepse zhvendos debatin nga retorika në realizëm teknik.

Megjithatë, aty ku autori sugjeron mundësi manipulimi politik apo korruptimi të raportit, argumentimi do të ishte më i fortë nëse do të mbështetej në dokumentim më të zgjeruar burimor.

4. Batajnica dhe orientimi i gabuar i hetimeve

Kapitulli mbi Batajnicën dhe varrezat masive është një nga pjesët më tronditëse të librit. Pyetja “a u transportuan të gjallë apo të vdekur?” është ngritur si boshllëk i madh hetimor. Autori argumenton se drejtësia ndërkombëtare zhvendosi fokusin nga territori ku u gjetën trupat (Serbia) drejt territorit ku u ndërtua narrativa (Kosova).

Pra drejtësia që kërkohet në vendin e gabuar nuk prodhon të vërtetë, por deformon atë.

Këtu libri fiton peshë morale dhe historike, sepse e rikthen debatin te 1,600 të pagjeturit dhe varrezat masive të dokumentuara, duke e krahasuar energjinë hetimore të investuar ndaj palës shqiptare me mungesën e mekanizmave të krahasueshëm për krimet serbe.

5. Juridiksioni selektiv dhe “drejtësia monoetnike”

Autori e quan juridiksionin e Dhomave “monoetnik”, duke argumentuar se kufizimi normativ ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së nuk është rezultat teknik, por kompromis politik i institucionalizuar në ligj.

Ky është ndoshta argumenti më i rëndësishëm i librit: drejtësia penale ndërkombëtare, për të qenë legjitime, duhet të jetë universale. Kur juridiksioni përjashton një palë të konfliktit që në themelim, kemi drejtësi të pjesshme, jo universale.

Argumenti është i strukturuar mirë dhe i mbështetur në parimin e universalitetit, por këtu libri hyn në territor shumë të ndjeshëm dhe do të përfitonte nga një analizë më e detajuar krahasimore me modele të tjera hibride ndërkombëtare.

Vlerësim i përgjithshëm

“Drejtësia pa llogaridhënie” është një libër me tezë të qartë, koherent dhe i argumentuar juridikisht. Ai nuk është pamflet politik, edhe pse herë pas here merr tone të forta polemike. Libri në vete përmban:

Në disa segmente ku sugjerohen motivime politike ndërkombëtare, argumentimi do të fitonte edhe më shumë peshë nëse do të mbështetej në dokumentim burimor më të zgjeruar. Megjithatë, kjo nuk e zbeh boshtin juridik të analizës.

Në thelb, ky nuk është një libër kundër drejtësisë. Është një libër kundër drejtësisë selektive.

Dhe pikërisht për këtë arsye, ai meriton të lexohet, të debatohet dhe të kundërshtohet — por jo të injorohet.